Ասոնք են այն նախադասութիւնները, որոնցով դարերու ընթացքին փորձուած է լռեցնել ճշմարտախօսները՝ «պառակտող», «նզովեալ», «հեռացած», «կարգալուծուած» պիտակներու տակ։ Բայց եկէք անկեղծ ըլլանք․ հարցը ոչ թէ կարգալուծման շուրջ է, այլ՝ ճշմարտութեան։ Ո՞վ է այսօր կը խախտէ Եկեղեցւոյ միութիւնը՝ նա՞, որ կը հաւատար Քրիստոսին եւ կը շարունակէ մատուցել Սուրբ Պատարագը հաւատացեալներու փրկութեան համար, թէ՞ անոնք, որոնք կը վաճառեն Եկեղեցին իշխանութեան ոտքերուն տակ, կը ծախեն արդարութիւնը, կը խեղաթիւրեն Ավետարանը եւ կը վախցնեն ժողովուրդը Սուրբ Գրոց նախադասութիւններով, որոնց էութիւնը իրենք իսկ չեն պահեր։
Այո՛, Սուրբ Կիպրիանոսը խօսած է պառակտման մասին, բայց այդ պառակտումը կը նշանակէր հեռանալ Քրիստոսի Մարմնէն, ոչ թէ իշխանութեան, որ բռնագրաւած է Քրիստոսի աթոռը։ Երբ Եկեղեցին կը դադրի ըլլալ Տիրոջ տունը եւ կը դառնայ քաղաքական գործիք, այն ատեն հաւատարմութիւնը Քրիստոսին այլեւս կ’երեւի իբրեւ անհնազանդութիւն իշխանութեան։ Բայց Եկեղեցւոյ պատմութիւնը կը վկայէ, թէ միշտ ալ եղած են մարգարէներ, որոնք կանգնած են մենակ՝ ընդդէմ կեղծ քահանայապետերու։
Ո՞վ էր կարգալուծուածը՝ Աթանաս Կեսարացի՞ն, երբ կանգնեցաւ կայսեր դէմ ի պաշտպանութիւն Քրիստոսի աստուածութեան։ Ո՞վ էր նզովեալը՝ Մաքսիմոս Խոստովանո՞ղը, երբ դէմ ելաւ պետական եկեղեցւոյ հալածանքին։ Նոյն մեղադրանքներով դատապարտուեցան անոնք ալ՝ թէ իբր բաժնեցին Եկեղեցին, թէ առանց թոյլտւութեան քարոզեցին։ Իսկ այսօր կը փնտռուի նոյն լեզուով արդարացնել անարդարութիւնը։
Ասոնք կը վկայեն, թէ կարգալուծումը միշտ չէ, որ աստուածային վճիռ է․ երբեմն՝ մարդկային սպառնալիք է, որպէսզի ճշմարտութիւնը լռէ։ Քահանան կը կարգուի Քրիստոսէն, ոչ թէ անձէ մը, որ զրկած է իրեն Քրիստոսի ոգիէն։ Եթէ միութիւն ըլլար միայն արտաքին օծումին մէջ, ուրեմն Հոգին կը սահմանափակուէր տպագիր հրամաններով։ Բայց ո՞վ կ’ըսէ, թէ Սուրբ Հոգին կը խոնարհի նամակագրութեան առջեւ։
Արդեօ՞ք Սուրբ Պատարագը, որ մատուցուի Քրիստոսի անունով, իբրեւ զոհ փրկութեան, կը դառնայ անգործ, որովհետեւ թուղթ մը կը գրէ, թէ այս մարդը «կարգալուծուած է»։ Ո՛չ։ Եթէ այդպէս ըլլար, այն ատեն Եկեղեցին այլեւս Հոգի չունենար, այլ կ’աշխատէր պաշտօնական հրամաններով։ Երբ հաւատացեալները աղօթքով ու հաւատքով կը մասնակցին Սուրբ Պատարագին, այնտեղ ներկայ է Քրիստոսն ինքը՝ ո՛չ թէ իշխանութիւնը։
Եկեղեցին մէկ է՝ ոչ թէ կեդրոնին շուրջ, այլ՝ Քրիստոսի մէջ։ Իսկ այսօրուան դժբախտութիւնը այն է, որ Եկեղեցւոյ միութիւնը շփոթուած է կուսակցական հնազանդութեան հետ։ Միութիւնը կը ծնուի սէրէն, ոչ թէ վախէն։ Իսկ պառակտումը կը ծնուի այն ատեն, երբ մարդիկ կը դադրին լսել ճշմարտութիւնը։ Երբ առաջնորդները լռեն ի տես անիրաւութեան, այն ատեն իրենց լռութիւնը կ’ըլլայ իսկական պառակտում։
Այն ո՛վ որ կը յիշեցնէ Սուրբ Գրոց նախադասութիւնները՝ պառակտման դէմ, թող նաեւ յիշէ Քրիստոսի խօսքը. «Մի՛ կարծէք թէ եկայ խաղաղութիւն բերել, այլ՝ սուր» (Մատթ. 10:34)։ Քրիստոս ինքը պառակտեց՝ ոչ թէ մարդկանց, այլ խաւարը ճշմարտութենէն։ Իսկ եթէ այսօր ճշմարտութիւնը կը դատուի իբրեւ ապստամբութիւն, ապա այդ ապստամբութիւնը կը դառնայ արդարութեան պաշտպանը։
Եթէ ես՝ իբր քահանա, լռեմ տեսնելով Եկեղեցւոյ անբարոյ կեանքը, շահադիտական կապերը, անիրաւ դատերը, ապա ես իսկապէս կը դառնամ անոր մասնակից։ Բայց եթէ բարձրաձայնեմ ու մատուցեմ Սուրբ Պատարագ՝ հաւատացեալներուն մխիթարութեան համար, ապա իմ խորհուրդը չի դադրիր ըլլալէ Սուրբ, որովհետեւ ոչ ոք չի կրնար արգելել Սուրբ Հոգւոյն գործողութիւնը։ Սուրբ Հոգին չի կառավարէր վարչական հրամաններով, այլ կը գործէ այն տեղ ուր կա՛ն արցունքներ, հաւատք եւ մաքրութիւն։
Սուրբ Հովհան Ոսկեբերանը ըսաւ՝ «պառակտման մեղքը չի մաքրուիր նոյնիսկ նահատակութեամբ»։ Ճիշդ է։ Բայց յիշենք նաեւ անոր միւս խօսքը․ «Աւելի լաւ է ոտքերէն կապուած ըլլալ չարիք գործող եկեղեցականներուն, քան լռել ճշմարտութեան առջեւ»։ Այսինքն՝ պառակտման մեղքը այն է, երբ մարդը կը բաժնուի Քրիստոսէն՝ ոչ թէ անիրաւ մարդոց համակարգերէն։ Իսկ այսօր շատեր շփոթած են Քրիստոսը Գարեգին Բ-ի կամ այլ ղեկավարներու հետ, կարծելով թէ Եկեղեցւոյ հնազանդութիւնը անոնց հնազանդութիւն է։
Սիրելիներ, պէտք է հասկնալ տարբերութիւնը․ Եկեղեցւոյ միութիւնը պահելը չի նշանակեր զսպել ճշմարտութիւնը։ Ճշմարտութեան լռեցնելը՝ այդ է իսկական պառակտումը։ Եւ եթէ կարգալուծուած կը կոչուիմ, ուրեմն այդ կարգալուծումը ոչ թէ Աստուծոյ գիրն է, այլ անոնց ստորագրութիւնը, որոնք չեն կրնար հանդուրժել լոյսը։ Մինչդեռ ժողովուրդը, որ կը հաւատայ Սուրբ Խորհուրդներուն եւ կը գայ աղօթքով, ան չի «հրաժարիր Եկեղեցիէն», այլ ընդհակառակը՝ կը վերագտնէ զայն։
Եւ դուք, որոնք կը սպառնաք «նզովքներով», յիշեցէք Պօղոս Առաքեալին խօսքը․ «Ով որ մեզ կը քարոզէ այլաւոր աւետարան՝ անիծեալ լինի» (Գաղ. 1:8)։ Բայց ո՞վ է այսօր քարոզողը՝ արդեօք ժողովուրդին հաւատքը հրաստահարողնե՞րը, թէ՞ ան, որ կը մնայ Հոգւոյն ճշմարտութեան մէջ։ Անիծեալ չէ այն, որ կը մատուցէ Պատարագը հաւատքով, այլ՝ այն, որ կը խեղաթիւրէ Պատարագի իմաստը շահի ու փառքի համար։
Այս յօդուածը, որ կը սպառնայ «նզովքով» հաւատացեալներուն, աւելի կը յիշեցնէ միջնադարեան ինկվիզիցիա, քան Սուրբ Ավետարանը։ Քրիստոս երբեք չըսաւ․ «Ով ինձ կը հետեւի՝ թող վախնայ», այլ՝ «Ով ինձ կը հետեւի՝ թող վերցնէ իր խաչը»։ Իսկ դուք կը փոխարէք խաչը՝ վախով։ Կը մոռնաք, թէ Եկեղեցւոյ միութիւնը չ’ենկեր ամենազօրաւոր նզովքով, այլ՝ միայն սրբակեաց սրտերով։
Ահա՛ թէ ինչո՛ւ այսօր պէտք է խօսիլ՝ ոչ թէ ինքնապաշտպանութեան, այլ հոգեւոր արդարութեան համար։ Որովհետեւ լռութիւնը համազօր է համաձայնութեան։ Եւ ես չեմ լռեր։
Քահանայ մը, որու ձեռքերը օծուած են Սուրբ Միւռոնով եւ սիրտը՝ Ավետարանով, երբ կը կանգնի Աղօթքի սեղանին առջեւ, ան չի գործեր ընդդէմ Եկեղեցւոյ, այլ կը փրկէ զայն այն քայքայիչ լռութենէն, ուր տարիներու ընթացքին տապալած են զայն իշխանութիւններու ճիրաններուն մէջ։ Այդ է իմ հաւատամքը։ Եւ այդ հաւատամքով կը շարունակեմ մատուցել։